Böyük kişilər

    Həcc ziyarəti başa çatdı. Həcc əməli kimi şeytana da daş atdı hacılar. O yerdə ki, Həzrəti İbrahim (ə.) ona vəsvəsə edən şeytanı daşlamışdı, bu günün hacıları də həmin əməli hər il eyni yerdə təkrarlayır. Simvolik olan bu hadisənin fəlsəfəsi əslində, öz nəfsinə daş atmaqdır. Təkəbbürünü, kin- küdurətini, hər cür rəzil xüsusiyyətlərini, istər kiçik olsun, istər böyük, istər aşkar olsun, istərsə də gizli daşa basıb, bunu hər yerdən addımbaaddım onu izləyən şeytanına nümayiş etdirməkdir. Təkcə nümayişmi ? Yox, bu az oldu. Sonra Hacı Rəbbi ilə razu- niyaz edər, tövbə edib günahlarının bağışlanmasını istər.Dəfələrlə kiçikliyini bəyan edər. Bu həqiqəti başa düşdüyünü dili ilə izhar edər.Həcc əməllərini yekunlaşdırıb üz tutar vətəninə. Dost- tanış, qohum- əqrəba görüşünə tələsər, " həcin qəbul , Həci" deyər. Bu bir ədəb- ərkan qaydasıdır. Niyyətdir, arzudur Hacı üçün yaxınlarından, tanış- bilişindən. Həccin  qəbuldursa, deməli, günahların bağışlanıb, sanki, yenicə doğulmuş körpə kimisən. Saf, təmiz. Belə deyilir. Amma, əgər həccin qəbuldursa, mütləq şərt olan qəbulluq məsələsi özü xırdalanır, əslində böyük olan mərhələlərdən keçir. Pulun halal olmalı. Bunu hamı bilir. Üstündə xums borcu belə olmamalıdır. Digər əsas məsələlərdən biri  həccə gedənin boynunda həqqünnas olmamalıdır. Yəni, insanların haqqını cüzi də olsa qəsb etmisənsə, incitmisənsə deməli, boynunda həqqünnas qalıb. Gərək nahaq yerə incitdiyin hər kəsin haqqını yerinə qoyub, halallıq alıb, sonra heybəni atasan çiyninə.Çünki, Uca Allahın ədaləti o qədər böyükdür ki, bir bəndəsinin haqqını tapdayıb, onu əzib keçənlərə böyük mərhəmət göstərməz. Uzağı səbr edər. Düşünüb- daşınıb, günahını anlayıb, səhvini düzəltməyə zaman verər. Günahkarı hər addım başı da cəzalandırmaz. Onda Yerin nizamı pozular, xaotik vəziyyət yaranar. Uca Rəbbimiz əzəldən, məxluqu ilə  təyin etdiyi sünnəyə uyğun rəftar edər. 

   Qayıdaq ağ ehramlı, ağ libaslı  " həci"mizə. Ağ rəngin işıltısındanmı, yarı qibtə, yarı həsəd dolu baxışlardanmı, nədəndirsə şişər " həci". O qədər  şişər ki, könlünə bəylik, ağalıq, qadındırsa,  xanımlıq düşər. Məclislərdə "həci( həcixanım) orada oturma, burada otur" xitablarına da yavaş- yavaş adət edər. O qədər adət edər ki, başqalarını özünə borclu bilər, mütləq yuxarıda oturmaq adətini qazanar. İşdi- şayəddi bir vəzifə sahibi ola, yaxud da bir ticarət obyekti " fırlada" onda, gəl tamaşasına. Özü öz boynuna ağalıq, bəylik, xanımlıq libası biçər. Bunun zahirini demək istəyirəm. Özünü keçmişin ağalarına, bəylərinə, xanımlarına bənzədər. Ya da ki, ali dərəcəli möminə. Daha nə bilim nələr, nələr.. Daşladığı şeytanı, Ərəfatdakı razu- niyazı, Kəbə təvafının əzəmətini, Mədinədə Həzrət Mühəmmədlə (s.) görüşünü də unudar. Dəqiqliyini axtardıqda bu görüşlərin, mənəvi görüş olub- olmadığı naməlumdur. Böyüklük nümayiş etdirən " həci, həcixanım" bir şeyi unudar. Bəlkə də heç bunu bilməz, heç bilmirdi də. Böyüklük böyük kişilərə, böyük şəxsiyyətlərə yaraşar. Daxili böyük olan qarşısındakının qabağında təvazö edər, əsil təvazö. Bəli, yanılmadınız. Əsil təvazö. Çünki, yalançı təvazö, yalançı səmimiyyət göstərənlər də az deyil. Böyük kişilər, böyük insanlar Həccə getsə də, getməsə də böyükdür. O, böyüklüyünü qapısında qazanır. Sadə, saf ürəyi , canı yananlığı ilə, öz nöqsanından nəticə çıxarmaq qabiliyyəti ilə, kinsizliyi, xoş əxlaqı ilə, qarışqanı belə incitməkdən qorxar böyük kişilər. Nəinki, illərin, yaxın zamanın belə ədavəti ona yad olar. Xainlik onlardan uzaq olar." İgid yıxdığını kəsməz" deyib atalar. Böyük kişilər yadelli düşmənlə güləşər. Arxasıza arxa olar. Böyük kişilər, böyük insanlar alicənablığın zirvəsində durar. Ona qarşı hörmətsizlik edəni, cahillik edib onu " çırpmaq" istəyəni belə bağışlar. Çünki qəlbi saf su kimi pakdır. Dəstəmazda o, zahirdədir. Batini nurdadır. Onlar özünü kiçik bilər, amma, böyük olar. Onlar Peyğəmbərin (s.), Əhli- beytin (ə.) əsil davamçılarıdır. 

     Yaxşı ki, yaxşılar var.

     Yaxşı ki, yaxşılıq var.

     Yaxşı ki, əzəl- axır bir haqq- hesabın olacağına insanda ümid var.

     Pislər pisliyin etsin...           

Böyüklər belə deyirdi... Yaxud cinlər haqqında kiçik bir araşdırma.

   Yadımdadır, uşaqkən böyüklər bizə qırmızı paltarı dolabdan asarkən sancaq, iynə taxmağı tövsiyə edərdilər.Deyilənə görə cinlər aparıb geyinir, "ooraxdan, şaxdan salır". Yatarkən qorxmamaq üçün yastığa sancaq, iynə taxmaq tövsiyə olunurdu.Ümumiyyətlə, " gecə ikən qırmızı rəngli geyimlə yatmaq bəyənilmir" deyirdilər.Mən belə eşitdim. Çünki qırmızı rəng cinlərin sevimli rəngidir. Hətta uşaqkən cinlərin insanlarla bağlı doğrumu- yalanmı bilmirəm müxtəlif əhvalatlarını da eşitmişəm. İnsan düşüncəsində yer tutan bu cin məsələsi nə idi axı. Uzun zaman bu məsələ mənim üçün qaranlıq qaldı. Lakin bu gün mən öz oxucularıma cinlər haqqında kiçik bir məqaləmi təqdim etmək istəyirəm.

    Lüğətdə " cin " sözü "cən" sözündən götürülmüş, mənası "gizlənmək" deməkdir." İns"in "gözlə görünənin" əksi olaraq cin "gözə görünmür".

   Qurani Kərimdə buyurulur :

" Və cini də tüstüsüz oddan ( və ya odun bir qığılcımından) yaratdıq."

             

                  Rəhman,15

" Biz insanı quru və qoxumuş torpaqdan yaratdıq. Cinləri də daha əvvəl, dumansız atəşdən yaratdıq."

                Hicr, 26- 27

    Ayədən məlum olduğu kimi Uca Allah cinləri insandan çox- çox əvvəl yaratmışdır. Mənbələrə görə bu zaman məsafəsi iki min ili əhatə edir. Bir cinin ömrünün 700- 1000, bəzən də 1400 olduğu söylənilir. Bir cin balasının südəmər dövrü 40 il çəkir.

    Cinlər atəşdən yaransa da atəş olaraq qalmadı. Eynilə insan övladının torpaq olaraq yaransa da torpaq olaraq qalmadığı kimi. Diqqət ediləsi məsələ budur ki, əgər cinlər yarandığı mahiyyətdə qalsa, onda cəhənnəm odu onu necə yandırar. Axı, o, özü oddan yaranıb.

  " Sizdən əvvəl gəlib- getmiş cin və insan tayfaları ilə birlikdə atəşin içinə girin."

               Əraf, 38

    Gözə görünə bilinmədiyindən insan onu  nə görə, nə eşidə bilir. Yalnız Peyğəmbərlər və vəlilərdən başqa. Lakin cin insanı həm görə, həm eşidə bilir. Çünki, Uca Yaradan  insi, yəni insanı gözə görünən xəlq edib.

     İslami rəvayətlərə görə yemək yeyərkən "bismillah"la başlamasan cinlər də yeməyə ortaq olur. Unudub sonra yadına düşsə, gərək " əvvəldən axıradək bismillah olsun" deyəsən. Bu zaman yeməyinə ortaq olan cin yeməyini qaytarır. Əks halda yeməkdən doymarsan. Yatarkən Allahın adını çəkməsən cin şeytanlar qulağını sidikləyər. O zaman insan sübh namazında yatıb qalar. Əhli sünnə mənbələrində bu mövzuda müxtəlif şəkildə nəql edilmiş rəvayətlər var ki, Həzrət Mühəmməd (s.ə.a.s.) buyurub: " İnsan yuxuya gedən zaman şeytan tək ayağını qaldırıb onun qulağına bövl edər." Burada bövl etməkdə ( sidikləməkdə) məqsəd namaz qılmaması üçün şeytanın insanın  qulaqlarına ağırlıq verməsidir.

    Cinlərin də gözü, qulağı, əli- ayağı var.

  " Doğrudan da biz cin və insanların çoxunu ( sanki) cəhənnəm üçün yaratmışıq. Çünki, onların qəlbləri var, amma onunla ( həqiqətləri ) dərk etmirlər, onların gözləri var, lakin onunla ( ibrət üçün ) baxmırlar və onların qulaqları var, amma onunla ( haqq maarifi) eşitmirlər. Onlar heyvanlar kimi, bəlkə də ( onlardan) daha azğındırlar və onlar həmin qafillərdir."

            Əraf, 179

     İslami mənbələrdə cinin gözünün qırmızı, qara, mavi, bəzən də bal rəngdə ellipsvari olduğu, qulaqlarının isə xırda  tüklərlə örtülü halda at, pişik qulağına bənzədiyi bildirilir. Burunu yuvarlaq olaraq üzünün ortasında yerləşir. Seyrək saçları var, müsəlman cinlərin saqqalı da olur. Uzun qollu, uzun dırnaqlı, ayaqlarının ön hissəsi geniş və ayaq barmaqları qıllarla örtülü olur. Cinin sümükləri əzələsinə nisbətən böyükdür. Lakin, rahat və cəld hərəkət edir. Daxili orqanları kiçikdir. Mədə- bağırsaq və ifrazat orqanları insanın orqanı kimi xarıcə açılır.Lakin, cinin ifrazatı kəsafətsiz, şiddətli və buxar kimidir. Kiçik ifrazatı da fışqıran buxar şəklindəddir. Ətdən dili, uzun və böyük dişləri olur. Dəriləri incə, bədənə yapışmış və az tüklü olur.Dəri rəngi müxtəlif olur.Rəngbərəng paltarlar geyinirlər. Müsəlman qadın cin örtüklü olur. Cinlər ayaqlarına papirusdan ayaqqabı geyinirlər.

    Quran ayələrində insan kimi cinin də mükəlləfiyyətli bir varlıq olması təqdim edilir.

   " Cin və insanları yalnız mənə ibadət etmələri üçün yaratmışam."

           Zariyat, 56

    Cin ibadət etməli olduğundan Qiyamət günündə  insanlar kimi haqq- hesab çəkmək üçün məhşərə gətiriləcək.

   " Ey insan və cin dəstələri! Tezliklə sizin  (əməllərinizin hesabı ilə)lə məşğul olacağıq."

         Rəhman,31

  Belə çıxır ki, onların da imanlı və imansızı var. İmanlı cinlər əməlindən mükafat cənnəti, imansızlar cəhənnəmi qazanacaqlar.

   " ( Allah, yaxud həmin mələk deyəcək) : " Siz də, sizdən qabaq ( gəlib) keçmiş cin və ins(an) ümmətləri  içərisində oda daxil olun." Hər bir dəstə daxil olan zaman öz dindaşlarını lənətləyər. Nəhayət, orada hamısı bir- birinə qovuşan zaman  sonrakılar ( tabe olmuş dəstə) əvvəlkilər ( rəhbərlər) barəsində deyərlər : " Ey Rəbbimiz! Bizi azdıranlar bunlardır, buna görə də onlara ikiqat cəhənnəm əzabı ver." Allah buyuracaq : " Hər  biriniz üçün ikiqatdır və lakin, siz bilmirsiniz."

          Əraf, 38

 " Sənin Rəbbinin rəhm etdiyi ( iman və bilik qismət etdiyi)  kəslər istisna olmaqla. Və onları elə buna görə yaratmışdır. Rəbbinin "şübhəsiz, cəhənnəmi (azğın ) cin və insanlarla büsbütün dolduracağam" kəlməsi (əzəldən ) qəti və tamam olmuşdur."

        Hud, 119

  Əgər söhbət imandan gedirsə bu cinləri Allaha ibadət etmək üçün tövhidə dəvət edib imanın əsasları ilə tanış etmək üçün gərək peyğəmbər olsun. Bunu Quran belə açıqlayır :

( Qiyamət günü Allah tərəfindən xitab olunacaqdır ki,) :  " Ey cin və ins(an)  tayfası, məgər, sizə özünüzdən Mənim ayələrimi (təkrar- təkrar) sizə oxuyan və sizi bu günkü görüşümüzdən də qorxudan peyğəmbərlər gəlmədi ?" Deyərlər : " Biz öz əleyhimizə şəhadət veririk (bəli, peyğəmbərlər gəldilər və qorxutdular) ." Dünya həyatı onları aldatdı və ( buna görə də) özlərinin əleyhinə şəhadət verərlər ki, kafir olublar."

           Ənam, 130

    Bu peyğəmbərlərin cinlərin özündən, yoxsa insandan olduğu sualına gəlincə görkəmli müfəssir Ə. Təbatəbai " Əl Mizan" təfsir kitabında bu ayədə peyğəmbərin cindən, yaxud insandan olduğunun dəqiq açıqlanmadığını bildirir. 

   Lakin, Qurani Kərim Süleyman peyğəmbəri təqdim edərkən onun cinlərin dilini bildiyini, ümumiyyətlə cinlərin onun əmrində olduğunu xəbər verir.

   "... Cin tayfasından elələri də var idi ki, Rəbbinin izni ilə xidmətində işləyirdi. Onlardan hər kəs Bizim əmrimizdən boyun qaçırırdısa, ona alovlu oddan daddırırdıq."

           Səba, 12

 " Onlar onun ( Süleyman ) üçün istədiyi hər bir şeyi- möhkəm qəsrlər ( yaxud məbədlər və ibadət mehrabları), heykəllər, böyük hovuzlara bənzər kasalar və sabit, yerindən tərpənməyən qazanlar düzəldirdilər..."

         Səba,13

   İslam dini bəşəriyyətə sonuncu kamil din, peyğəmbəri Həzrət Mühəmməd (s.ə.a.s.) sonuncu peyğəmbər olaraq göndərildi. Hidayət və rəhmət olaraq Qurani Kərim nazil edildi. Müqəddəs kitabımız cinlərin də ona və Həzrət Mühəmmədə (s.) iman gətirdiyini xəbər verir.

 " ( Ya Peyğəmbər!) De: " Mənə vəhy olundu ki, cinlərdən bir dəstə ( Quranı məndən ) eşidib: " Doğrudan da biz xarüqə bir Quran eşitdik- dedilər."    

          Cin,1

" O, doğru yola yönəldir. Biz ona iman gətirdik və biz heç kimi Rəbbimizə əsla şərik qoşmarıq."

         Cin,2

" Həqiqətən, biz hidayət (kitabını ) eşitdiyimiz zaman ona iman gətirdik.Kim Rəbbinə iman gətirsə; nə 

(əcrinin) azalmasından qorxar, nə də haqsızlıqdan."

        Cin,13

"Şübhəsiz ki, bizdən müsəlman olan da var, bizdən yoldan çıxan da vardır; müsəlman olanlar hidayət tapanlardırlar."

" Və lakin yoldan azanlar cəhənnəmə odun olacaqlar"

         Cin, 14-15

" " Allahın bəndəsi" ( " Mühəmməd ") Ona ibadət etmək üçün qalxdığı zaman , onun başı üstdə, az qala bir- birinin üstünə töküləcəklər. "

         Cin, 19

" Həqiqətən, bizdən əməli saleh olan da vardır, əməli saleh olmayan da. Biz müxtəlif firqələrə ayrılmışıq."

   

         Cin,11  

Mənbələrdə iman gətirmiş cinlərin islamın müxtəlif məzhəblərinə ayrıldığı da xəbər verilir.

Əvvəldə söylədiyimiz kimi bir cinin ömrünün 700-1000, bəzən də 1400 il olduğu göstərilir. Sonunda onlar da ölümə məhkum olunurlar.Əhməd ibn Hənbəl  " Müsnəd" kitabında Həzrət Mühəmməddən (s.) hədis nəql edir: " Sən elə bir Həyysən ki, əsla ölməzsən. Halbuki, cin və insanlar ölürlər."

( Davamı var) 

  

     

Mütləq diriliş

  Günəşin doğuşu ilə batışına bir diqqət etmisinizmi.Hər iki vaxtda qızarar, qəribə bir gözəlliyə bürünər.Lakin bu gözəlliyin insana verdiyyi hiss və duyğular eyni olmaz.

 Günəş sübh yatağından qalxar.Qızartısı ətrafa yayılar. Onun doğuşuna tamaşa etməkdən insan yorulmaz.Ruha sevinc, rahatlıq, cismə fəallıq gətirər. Gündüzün bələrtisi günəş yaşam gətirər insana. Yenidən doğulan kimi olar insan. Yaşamaq üçün.

  Günəş şama doğru bir də qızarar. Batmaq üçün. Batışı doğuşunun əksinə olaraq bir qəmginlik, kədər, qəriblik gətirər. Ruh qəribsədiyi kimi cism də bu qəriblikdən yorular sanki. Günəş batar, itər sabah yenidən doğmaq üçün. Bəs, insan necə. İtib, batıb, yox olmazmı sabah dirilib qalxmaq üçün?       

                                

                  

İnsanın xilqət fəlsəfəsi

  Qurani Kərim insanın xilqətini iki istiqamətdə təqdim edir. İsa peyğəmbərin doğumunu istisna hal kimi nəzərə alsaq, bu təqdimat belədir: Birinci, yer üzərində ilk insanın torpaqdan yaradılışı ki, bu da Adəm, sonra da Həvvanın nümunəsi oldu. Sonrakı mərhələlərdə isə insanın xilqətinin  cütləşmşə yolu ilə yaradılışıdır. Bu, Allahın istək və iradəsinə uyğun olaraq nizam- intizam qanununa əsasən yaranır. Bu mövzunu Qurani Kərim belə təqdim edir: " Biz sizi laxtalanmış qandan yaratdıq" Ələq surəsi, 2; " Həqiqətən biz sizi (babanız Adəmi) torpaqdan, sonra mənidən ( nütfədən), sonra laxtalanmış qandan, daha sonra müəyyən ,tam bir şəklə düşmüş ( vaxtında doğulmuş), və düşməmiş ( vaxtından əvvəl doğulmamış) bir parça ətdən yaratdıq ki, (qüdrətimizi) sizə göstərək" Həcc surəsi, 5.

  Rəbbi insanı Özü üçün yaratdığını bəyan etdi. Əvəzində dünyanı verdi ona. Dünya və insan. Heç yola getmədi dünya insanla. Ya da insan heç vaxt dünyanın kələfini çözüb aça bilmədi. İnsan öz bəşər tarixini müharibələrlə daim zənginləşdirdi. Dünya durduqca baş verən bu davamlı müharibələrin hədəfi torpaq əldə etməkdir. Yarandığı maddəyə xüsusi ehtirası var insanın. Bunun uğrunda da qurbanlar verir. Bu qurbanların özü qanla başa gəlir. O qan ki, elə torpağa tökülür, qarışır. Heyfslənmir də insan. Çünki elə torpaqdan da yaranıb axı. Torpaq, qan, insan. Torpaq və qan insan ruhunda, həyatında elə bil çəkişir də hakimiyyət qazanmaq üçün. Bu çəkişmənin qalibi də torpaq olur. Çünki əzəldən, ta insanın xilqətindən insan həyatında əsas rolu torpaq oynadı. Daha qədimdir torpaq. Qocadır. Amma ulu deyil. Çünki uğrunda nahaq qanlar tökülür. Bəşərin göz yaşını axıdır torpaq. Əsrlərin göz yaşı yığılsa dərya olar. Dərya ilə torpağın nə əlaqəsi. Bəlkə də Nuhun tufanının intiqamıdır bu. Su altda qərq oldu o zaman torpaq. Kiçildi elə bil. Bu kiçikliyin səbəbini insanda gördü. Ona görə insan həyatı göz yaşı olmadan ötüşmür. Torpaq, qan, su və insan. Kimdir zalım, kimdir məzlum. İslam ehkamında qan nəcasətdən, torpaq, su paklayıcıdan sayılar. Torpaq öldükdə qoynuna aldığı insanı suda paklanmış qəbul edər.Özü paklayıcı olsa da. Yenidən torpağa qayıdar insan. Yarandığı torpağa. Damarlarında donub laxtalanmış qanı qalar. Zaman- zaman itər, sönər, zərrə olub torpaq olar. Təkcə ruhu qalar. Görəsən bu ruh İsa peyğəmbərin doğumunda Məryəm anaya üfürülən həmin ruhdurmu. 

  " Ya Rəsulum! Səndən ruh haqqında soruşarlar. De: Ruh Rəbbimin əmrindədir ( Onun əmri ilə yaradılımışdır). Sizə bu barədə yalnız cüzi bir bilik verilmişdir" ".İsra surəsi, 85.    

                                             

Əncir ağacının sirri

   Çoxları el arasında " əncir ağacı altında yatma, cin vurar" , " əncir yarpaqları cin əlidir " kimi ifadələri yəqin ki, eşitməmiş olmaz.El dilindən süzülüb gələn bu ifadələrin həqiqəti budur ki, əncir yarpağı gündüz vaxtı havadan karbon qazını udub oksigen buraxır, gecə isə insan  tənəffüsü üçün zəruri olan oksigeni udub karbon qazını buraxır.Buna görə də gecə vaxtı kimsə əncir ağacı altında yatarsa, hava çatmamazlığından boğular. Camaat arasında gəzən " filankəsi əncir altda cin vurdu" kimi ifadələrin nə dini, nə də elmi əsası var.
  Qurani Kərimin Tin surəsinin birinci ayəsində Pərvərdigar " And olsun əncirə və zeytuna" deyərək and içir.
  Əncir meyvəsinin insan orqanizmində ürək, qan - damar, dəri, mədə - bağırsaq xəstəliklərində faydası var.
  Əncir yarpağından boğaz şişkinliyində, qurudulmuş halda isə qan təzyiqini endirən vasitə kimi qədim təbabətdə  istifadə olunur.        

  

       
     

Haradan və niyə gəlmşik? Hara gedirik?

   İnsan...Bu sirli,sehirli aləmin məxluqu.Dünyaya gəlişindən- körpəliyindən tutmuş, ta ömrünün ixtiyar çağlarına kimi həyatın keşməkeşli,acılı- şirinli yollarıyla irəliləyən,gah yıxılıb,gah qalxan, gah sevinib- gülən,gah da kədələnən,ağlayan insan...Kiçik,zəif ikən böyük,güclü olan, sonra yenidən kiçlib zəifləyərək daim köməyə ehtiyacı olan...Daha sonra isə dünyaya göz açıb gəldiyi kimi gözünü yumub onu tərk edən...

   İnsan! Nə üçün  və haradan bu aləmə gəlib və hara gedirsən? Əgər getməlisənsə, gəlməyinin mənası,sirri nədir? İnsan,aç mənə sirrini.Sənə nə lazımdır? Nə istəyirsən? Gəlişinlə nəyi əldə edir, nəyi qazanırsan? Cahana bir fayda verirsənmi?

                                           Gəlişimdən fayda görmədi həyat,
                                           Getsəm də dəyişməz qoca kainat,
                                           Bu gəliş- gedişin səbəbi nədir?
                                           Eşidə bilmədim kimsədən, heyhat !      ( Ö. Xəyyam)

  Bəli. Dünyaya gəliş- gedişin səbəbini bilməyən insanlar bax beləcə puç olan həyatına heyfslənər,ömrünün qış fəslində bəziləri yenidən uşaqlaşmaq,cavanlaşmaq istər,kef- damaq axtarar."Bu da bir həyatdır,yaşayırıq " deyən insanlar mənasız, yeknəsəq həyat yaşayar, heç kimə və heç nəyə yaramadan gərəksiz ömür sürər.

                                          Tordan qaçdı ömür balığım  həmən,
                                          Ömrü sərsəm kimi boş keçirdim mən.
                                          Hər anı dünyaya dəyən həyatım,
                                          Nə yazıq ki, müftə getdi əlimdən.        ( Ö. Xəyyam)   

   Ömrünün ixtiyar çağlarında geri boylanıb baxan insan boş keçirdiyi həyatının hər anına belə heyfslənər. Heyhat hər şey geridə qalmış,həyat yaşanmış,ömür dəftəri vərəq- vərəq səhifələnib çevrilmiş,lakin o səhifələrə heç nə yazılmamış, boş qalmışdır.Dəftərin sonu isə insan həyatının sonu deməkdir. Hər  kəsə yalnız və yalnız bir dəfə fürsət verilir.Görəsən o fürsəti verən kimdir? O insanı nədən və nə üçün yaratmışdır?

                                          Xilqətin başlıca mehvəriyik biz,
                                          Dərk etsən, bəsirət cövhəriyik biz,
                                         Cahan dairəsi qızıl bir üzük,
                                         Onun ən dəyərli gövhəriyik biz.       ( Ö. Xəyyam)


    Dünya klassikasının böyük yazıçısı Cek Londonun " Ağ diş" povestindən bəzi sətirləri xatırlatmaq istərdim: "Həyat doyunca yemək üçün bir ehtirasdır, dünya isə səhnədir.Bu səhnədə doymağa can atan adamlar bir- biriləri ilə mübarizə aparır,vuruşur,bir- birini təqib edirlər.Onlar bir- biriləri üçün yemək əldə edir, hətta bir- birilərini yeyirlər.Səhnədə  qanlar tökülür, orada başdan- ayağadək amansızlıq hökm sürür. Bir sözlə, həyat meydanı qarmaqarışıqlıqla, təsadüflərlə doludur."
 - Bəs görəsən insan şəxsiyyətinin azadlığı, xalqın xoşbəxtliyi nədədir?
 - Müdriklikdədir.Müdriklik şəxsiyyətin iztirablardan xilas olmaq yollarını göstərir. Çünki insan iztirablarının səbəbi onun zehniyyətinin məhdudluğundadır. İnsan zehniyyətinin inkişafı onu müdrikliyə, müdriklik  də öz növbəsində iztirablardan xilas olmağa doğru aparır. Bu ağıllıların fikridir. 
 - Bəs ağıllı insan kimdir ?                         
 - Ağıllı insan odur ki, yaxşını pisdən, həqiqəti yalandan, xeyiri zərərdən, haqqı batildən seçə bilsin, haradan gəlib, hara gedəcəyini və nə üçün gəldiyini anlasın.
 -Haradan gəlmişik və hara gedirik?
 - Bizi Allah yaradıb və onun hüzuruna gedəcəyik.
 - Bəs nə üçün yaranmışıq?
 - Allaha bəndəçilik və ibadət etmək üçün.
 -Ağıllı daha kumdir ?
 - Ağıllı odur ki, Allah qarşısında verdiyi sözə əməl etsin. Ömrü boyunca möhkəm imana sahib, fəzilətli və əxlaqı gözəl olsun.
 - Gözəl əxlaqı və fəziləti nə təmin edir ?
 - Din.
 - Dinin qısa tərifi nədir ?
 -Allah tərəfindən peyğəmbərlərin vasitəsilə verilən ilahi əmr və qadağalar, dini göstəriş və qanun- qaydaların hamısına din deyilir. Dinimiz Allah yanında tək olan islam dinidir. ( bax: Ali- İmran surəsi 19 )
  İmam  Hüseyn (ə.)  buyurub: " Həqiqətən Allah- Taala bəndələri yalnız buna görə yaratmışdır ki, Onu tanısınlar.Elə ki, tanıdılar, Ona  ibadət  edər və ibadət etsələr, Ondan qeyrilərinə ibadət etməkdən ehtiyacsız olarlar." ( Səfinətül bihar, c 12, səh 180 ) İmam Hüseyn (ə.) atası həzrət Əli (ə.) kimi dünyaya dəyəri olmayan ötəri bir kolgə kimi baxır: " Ey Allah bəndələri! Təqvalı olun, dünyadan çəkinin.Çünki, dünya əbədi məkan olsaydı, onda dünyada qalmağa ən ləyaqətli şəxslər peyğəmbərlər olardı.Lakin Allah- Taala dünyanı imtahan , əhlini isə fənaya məhkum etdiyindən yenisi köhnəlmiş, nemətləri məhv, sevincləri alt- üst olur. Belə isə azuqə yığın ! Ən yaxşı azuqə, təqvaddır.Allahdan qorxun, bəlkə nicat tapasınız."

                                            Ayıq ol, fitnədir işi zamanın,
                                            Qılıncı itidir azğın dövranın.
                                           Ağzına zəmanə paxlava qoysa, 
                                           Yemə, zəhərlidir, məhv olar canın. ( Ö. Xəyyam )      

   İmam Kazım (ə.) buyurur: " Dünyanın zahiri yumşaq, batini zəhərli ilana bənzəyir.Ağıllı, savadlı insanlar belə bir ilandan qaçar, uşaqlar və nadanlar isə ilanı tutmaq üçün onun üstünə gedərlər." ( Biharul- ənvar, c 78, s 311) Bəs görəsən ağıllı insan dünya evində daha nə etməlidir ? Çünki uca tanrı ona bir dəfə həyat verib və nəyə sərf etdiyini soruşacaq. İnsan gündəlik həyatının bir hissəsini ibadətlə keçirməkdən əlavə daha nə etməlidir ?
  " Həyatın ali məqsədini yerinə yetirərək öz varlığını təsdiq etmək! Çünki həyat o vaxt zirvəyə qalxır ki,bütün qüvvələr qarşıya qoyulan məqsədin həyata keçirilməsinə yönəldilsin.Yalnız bu anlarda həyat həyatlığında qalar." ( " Fəlsəfə tarixi haqqında kiçik oçerklər", 1969, s 27 )  


                                           Yaşamaq yanmaqdır yanasan gərək,
                                           Həyatın mənası yanmağındadır.
                                           Şam əgər yanmırsa yaşamır demək,
                                           Onun yaşaması yanmağındadır.            ( B. Vahabzadə )

   Deməli, insan ayağı yer tutub, ağlı kəsəndən ölənədək yaşayıb yaratmalı, tikib qurmalı, nə isə öyrənib və öyrətməlidir.Hər bir insan öz şəxsiyyətini, varlığını təsdiq etməli, boş yerə yanmadığını sübut etməlidir.Sevimli Peyğəmbərimiz Mühəmməd (s.ə.a.s.) buyurur: " Camaatın ən yaxşısı odur ki, başqaları ondan xeyir aparsın. " Deməli, insan nəinki özü üçün yaşamalı, öz dünya həyatını qurmalı, eyni zamanda başqaları üçün yoldaş,sirdaş, həmdəm olmalı, insanlara kömək etməli,onlara çətinliklərində yardımçı olmalıdır.Həm də bütün bunlar məhz, Allaha xatir olmalıdır. Mövlananın kəlamı ilə desək:" Yaradılanı sev, Yaradanın xatirinə ".   İnsan həyatda bütün işlərini, əməllərini ( şübhəsiz, yaxşı əməllərini ) Allaha xatir, Allah sevgisiylə qurmalıdır.Məhz, o zaman, insan kamilliyin ən yüksək zirvəsinə çatar və nəhayət Allahına qovuşar. Bax, o zaman həyatda yaşamağa dəyər. Hədisi Qüdsidə buyurulub : " Ey Adəm övladı, hər şeyi sənin üçün, səni isə özüm üçün yaratmışam."  Həzrət imam Cəfər Sadiq (ə.) buyurub: " Biz, sağlam düşüncəsi, şəri vəzifələrini bilən, həlim, mehriban, səbirli, düz danışan və vəfalı olan insanı çox sevirik. Bu bir həqiqətdir ki, Allah- Taala gözəl və tərifəlayiq əxlaqı peyğəmbərlərə məxsus etmişdir.Deməli, hər kəs onlara malik olarsa, Allahına şükür etsin və kimdə o xasiyyətlər olmasa, yalvarıb Allahından onları istəsin." " Onlar hansı xasiyyətlərdir ? " - deyə soruşduqda, həzrət buyurdu : "  Vərə ( günahdan çəkinmə), qənaət, səbr, şükür, helm, həya, səxavət, şücaət, qeyrət, düz danışmaq, yaxşılıq etmək, əmanətdarlıq, yəqin, xoş rəftar olmaq və mürüvvət. " " Mürüvvət nədir ? "     deyə soruşulduqda, buyurdu: " Mürüvvət odur ki, Allah  səni qadağan etdiyi yerdə deyil, əmr etdiyi yerdə tapsın." Allah Taala Qurani Kərimin Həcc surəsində buyurur : "  Ey insanlar ! Öləndən sonra diriləcəyinizə şübhəniz varsa, ilk yaradılışınızı yada salın. Həqiqətən, biz sizi torpaqdan, daha sonra müəyyən, tam bir şəklə düşmüş ( vaxtında doğulmuş ) və düşməmiş ( vaxtından əvvəl doğulmuş ) bir parça ətdən yaratdıq ki, ( qüdrətimizi ) sizə göstərək. İstədiyimizi ana   bətnində müəyyən bir vaxta kimi saxlayar, sonra da sizi uşaq olaraq çıxardarıq. Sonra yetkinlik çağına yetişəsiniz deyə sizi böyüdərik. Kiminiz ( bu həddə çatmamış ) vəfat edər, kiminiz də ömrün elə bir ixtiyar çağına çatdırılar ki, vaxtilə bildiyini  ( tamamilə unudub körpə uşaq kimi)  bilməz olar. "

   İnsan dünyaya gəldi- gedərdi . Gedişə də bir nəzər salaq :

                                           Bu qoca dünyadan gedincə sən, mən,
                                           Kərpiclə örtülər qəbrimiz həmən.

                                           Başqa qəbirlər üçün torpağımızdan,
                                           Kərpic düzələcək, bunu düşün sən.          (Ö. Xəyyam ) 

 İmam Zeynalabdin (ə.) : " Dünyadan bəhrələnən nə qədər izzət sahibləri, padşahlar və qoşunlar görmüsən.Onlar dünyadakı arzularına yetişdilər.Möhkəm qalalar, uca saraylar tikdilər və nəfis mallar, qiymətli daş- qaşlar yığdılar. Lakin, bu daş- qaşlar, mal- dövlət, uca saraylar ölümə əlac edə bilmədi. Bu qoşunlar da ölümün qarşısını ala bilmədi, nə saysız- hesabsız qoşunlardan, topladıqları hədsiz- hüdudsuz mallardan kömək aldılar, nə kin- küdurətli adamlardan, nə də boynuyoğun insanlardan əcəlin hədəfinə, ölümün məqsədinə cavab tapdılar."    

   Dünya həyatı fani, gəldi- gedərdi.İnsanlar bu dünyaya sınaq üçün , imtahan üçün gəlmişlər və qiyamət günü bütün bunların sorğu- sualı olacaq, hər kəsin son yeri, son mənzili məhz, həmin gün təyin ediləcək. Son gediş axirət evi, əmələ görə Allahdan mükafat və ya cəza almaqdır.Gözəl axirətə sahib olmaq, Allahın razılığını qazanmaq üçün isə əməlisaleh olmaq lazımdır.İmam Əli ( ə.) buyurur : " Allah elçisini Əhli- beytinə baxın, onların addımladığı yolla gedin, yolunuzu sapmayın, qədəmlərinizi onların qədəmlərinin yerinə qoyun.Onlar sizi hidayət yolundan əsla çıxarmazlar "